پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام راهبرد اجتماعی فرهنگی 2251-7081 15 2 2026 08 23 Value Based Artificial Intelligence Governance Model in Iran Based on the National AI Document الگوی حکمرانی ارزش‌مبنای هوش مصنوعی در ایران مبتنی بر سند ملّی هوش مصنوعی 181 214 248418 10.22034/scs.2026.575326.1794 FA محمد حسین ظریفیان یگانه عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0006-6080-4563 Journal Article 2026 02 12 The rapid evolution of artificial intelligence and its growing penetration into governance domains have doubled the necessity of redesigning policy-making and regulatory models. In Iran, the "National Artificial Intelligence Document" is considered the first upstream document for aligning technological development with Islamic-Iranian values, social justice, and data sovereignty. Nevertheless, the gap between value principles and executive mechanisms necessitates the presentation of a coherent and value-based model. Drawing on the theory of "Value-Sensitive Design" and thematic analysis of documents and interviews with nine experts, the present study elucidates a value-based AI governance model for Iran. Data were collected through document analysis and semi-structured interviews and coded using thematic analysis. Findings reveal that AI governance in Iran faces challenges such as "the lack of an independent governing institution," "technical complexity and the transparency crisis of models," and "the multiplicity of parallel institutions." Based on the analyses, the proposed model consists of three layers—strategic, operational, and supervisory—which respectively focus on the "core of ethics, awareness, and human dignity," "dynamic and participatory regulation," and "algorithmic transparency and accountability." By translating values such as justice, human dignity, and data sovereignty into executive mechanisms, this model lays the groundwork for responsible and trust-building AI development. As stated in the article: "The National Document seeks an indigenous, justice-oriented, and human-centered AI" and "Every AI project must first obtain ethical clearance." The proposed model can serve as a basis for transitioning from fragmented approaches toward integrated, learning-oriented, and value-based governance in Iran. <span lang="FA">تحول شتابان هوش مصنوعی و نفوذ فزاینده آن در عرصه‌های حکمرانی، ضرورت بازطراحی الگوهای سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری را دوچندان کرده است. در ایران، «سند ملّی هوش مصنوعی» نخستین سند بالادستی برای همسوسازی توسعه فناوری با ارزش‌های اسلامی-ایرانی، عدالت اجتماعی و حاکمیت داده به شمار می‌رود. بااین‌حال، شکاف میان اصول ارزشی و سازوکارهای اجرایی، نیازمند ارائه الگویی منسجم و ارزش ‌مبناست. پژوهش حاضر با اتکا به نظریه «طراحی حساس به ارزش‌ها» و تحلیل مضمون اسناد و مصاحبه با ۹ نفر از خبرگان، به تبیین الگوی حکمرانی ارزش‌ مبنای هوش مصنوعی در ایران می‌پردازد. داده‌ها از طریق تحلیل اسناد و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با روش تحلیل مضمون کدگذاری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که حکمرانی هوش مصنوعی در ایران با چالش‌هایی نظیر «فقدان نهاد حکمران مستقل»، «پیچیدگی فنی و بحران شفافیت مدل‌ها» و «تعدد نهادهای موازی» مواجه است. براساس تحلیل‌ها، الگوی پیشنهادی شامل سه لایه راهبردی، عملیاتی و نظارتی است که به ترتیب بر «هسته اخلاق، آگاهی و کرامت انسانی»، «تنظیم‌گری پویا و مشارکت‌جو» و «شفافیت و مسئولیت‌پذیری الگوریتمیک» تمرکز دارد. این الگو با تبدیل ارزش‌هایی چون عدالت، کرامت انسانی و استقلال داده‌ای به سازوکارهای اجرایی، زمینه توسعه مسئولانه و اعتمادآفرین هوش مصنوعی را فراهم می‌کند. همان‌گونه که در متن مقاله آمده است: «سند ملّی به دنبال هوش مصنوعی بومی، عدالت‌محور و انسان‌مدار است» و «هر پروژه هوش مصنوعی ابتدا باید مجوز اخلاقی بگیرد». الگوی پیشنهادی می‌تواند مبنایی برای گذار از رویکرد‌های پراکنده به حکمرانی یکپارچه، یادگیرنده و ارزش‌محور در ایران باشد.</span> https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_248418_ca05b9dd597a239b8bb4032677750043.pdf