راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

شناخت قواعد فقه فرهنگی از دیدگاه مقام معظم رهبری با نظر بر سیاست های کلان فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.(نویسنده مسئول) دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد
3 استادیار گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
4 کارشناسی ارشد گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
چکیده
فرهنگ در زندگی روزمره و اجتماعی انسان کاربرد بسیاری پیدا کرده تا جایی که کمتر می‌توان حد و مرزی برای آن متصور شد. نهادهای حاکمیتی نیز از جمله بالاترین مقام رسمی کشور یعنی رهبری به سبب نقش فرهنگ در بقا و اعتلای جامعه با سیاست‌های متعدد و اثرگذار به حوزه فرهنگ ورود پیدا می‌کنند که این مسئله، ضرورت بررسی و تبیین نقطه نظرات آیت‌الله خامنه‌ای در این زمینه را از حیث جایگاه زعامت ایشان دوچندان می‌نماید. مضاف بر آنکه تخریج مبانی فقهی سیاست‌های فرهنگی از منظر ایشان، میزان اعتبار آن را در جامعه نخبگانی و همچنین اقبال مردم جامعه از سیاست‌های ایشان تحت‌تأثیر قرار خواهد داد (مسئله). پژوهشگران برای استنباط مشروعیت سیاست‌های فرهنگی مد نظر ایشان به منابع موجود، اسناد بالادستی در حوزه فرهنگ و بیانات منتشرشده ایشان مراجعه کرده و سپس با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، نسبت سیاست‌های یادشده را با تعدادی از قواعد فقهی بررسی کرده‌اند (روش). با مطالعه و تحلیل سیاست‌های فرهنگی آیت‌الله خامنه‌ای ذیل عناوین کلان فرهنگ ملی- اسلامی، استقلال فرهنگی، جهاد فرهنگی و فرهنگ‌سازی یا اصلاح فرهنگ، تطابق کامل آنها با پنج قاعده فقهی وجوب ارشاد جاهل، نفی سبیل، لا ضرر، وجوب حفظ نظام و حرمت اخلال در آن و وجوب حفظ مصلحت‌نظام آشکار شد (یافته‌ها).
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

understanding the Principles of Cultural Jurisprudence from the Perspective of the Supreme Leader with a Focus on Macro-Cultural Policies

نویسندگان English

seyedeh fatemeh tabatabaee 1
Mahdi Aminian 2
, Maysam Taram, 3
, Asiyeh Babrbayan 4
1 Associate Professor, Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran, (Corresponding Author) Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, institute for Islamic Studies in Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor of Institute for Islamic Studies in Humanities, Ferdowsi University of Mashhad
3 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
4 M.A student, Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

Background and purpose: Culture has found significant applications in the everyday and social life of humans, to the extent that it is difficult to draw a clear boundary around it. The importance and diversity of policies related to culture greatly enhance the necessity of examining and elucidating the viewpoints of Ayatollah Khamenei in this area, considering his position of leadership and jurisprudence. Furthermore, extracting the doctrinal foundations of cultural policies from his perspective will influence their credibility within the elite society and also affect the public's reception of his policies. Since the promotion and survival of a society is based on its culture, Ayatollah Khamenei paid attention to this important matter.
Research method: Researchers have referred to existing resources and published statements to infer the legitimacy of his (Ayatollah Khamenei's) intended cultural policies, and then, using a descriptive-analytical method, have examined the relationship of the aforementioned policies with a number of Islamic jurisprudential rules in his statements.
Findings and results: Ayatollah Khamenei's cultural policies have been proposed under the basic headings of the national-Islamic culture, cultural independence, cultural jihad and cultivation or culture reform. Analysis of these policies shows that they are fully consistent with some jurisprudential rules including the obligation to guide the ignorant, denial of domination, prohibition of harm, the obligation to maintain the Islamic governance system and the sanctity of disrupting it and the rule of maintaining the expediency of the system.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Jurisprudential
Cultural Jurisprudence
Cultural Policies
Ayatollah Sayyed Ali Khamenei
Jurisprudential Foundations
فهرست منابع
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
آزاد ارمکی، تقی و منوری، نوح (1391). تحلیل محتوای سیاست‌های فرهنگی ایران، بر اساس قانون اساسی، سند سیاست‌های فرهنگی و برنامه پنجم توسعه. فصلنامه راهبرد اجتماعی و فرهنگی، سال اول، (3)، 7-37.
آقاپور، علی و سیاهپوش، امیر (1390). فرهنگ در منظر مقام معظم رهبری. تهران: نشر تهران.
آملی، محمدتقی (1413ق). المکاسب و البیع. تقریر: محمدحسین نائینی، قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی التابعة لجماعه المدرسین.
ابن بابویه، محمد بن علی (1367). ترجمه و متن کتاب من لا یحضره الفقیه. شارح علی‌اکبر غفاری. مترجم محمدجواد غفاری و صدرالدین بلاغی و علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق.
ابن منظور، ابوالفضل (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعه والنشر والتوزیع.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیا التراث العربی.
اشتریان، کیومرث (1393). متغیرهای استراتژیک در سیاست‌گذاری فرهنگی. تهران: نشر کتاب.
اصول سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1371). سایت دبیر خانه شورای عالی انقلاب فرهنگی: https://rc.majlis.ir/fa/law/show/100172
امیدی‌فرد، عبدالله و پیله‌ور، مرضیه (1396). بررسی فقهی قاعده ارشاد جاهل. پژوهشهای فقهی، 13(3)، 485-521.
جمعی از پژوهشگران (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت. قم: مؤسسه دایرۀ‌المعارف فقه اسلامی.
جهان‌بین، فرزاد (1398). باغبانی فرهنگ. بی‌جا: انتشارات انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (5/4/1360). بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=20082
خامنه‌ای، سید علی (3/11/1365). خطبه‌های نماز جمعه تهران: https://farsi.khamenei.ir/speech?nt=2&year=1365
خامنه‌ای، سید علی (7/ 5/1369). بیانات با مسئولین صداوسیما: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2338
خامنه‌ای، سید علی (9/4/1371). بیانات در دیدار وزیر و مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=17185
خامنه‌ای، سید علی (15/2/1372). بیانات در دیدار جمعی از کارگران و معلمان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2666
خامنه‌ای، سید علی (12/5/1372). بیانات در حکم تنفیذ ریاست‌جمهوری: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2678
خامنه‌ای، سید علی (21/6/1373). بیانات در آغز به‌کار دهمین گردهمایی سراسری ائمه جمعه: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=17358
خامنه‌ای، سید علی (28/1/1375). بیانات در دیدار پرسنل و فرماندهان ارتش: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2793
خامنه‌ای، سید علی (20/3/1375). بیانات در دیدار فرماندهان لشکر 27 محمد رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم): https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=4790
خامنه‌ای، سید علی (28/2/1378). بیانات در دیدار جمعی از ناشران: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2944
خامنه‌ای، سید علی (19/4/1379). بیانات در دیدار با کارگزاران نظام: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3016
خامنه‌ای، سید علی (25/9/1379). بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3040
خامنه‌ای، سید علی (3/7/1381). بیانات در دیدار جمعی از نخبگان علمی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3145
خامنه‌ای، سید علی (6/12/1381). بیانات در دیدار جوانان و دانشجویان سیستان و بلوچستان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8798
خامنه‌ای، سید علی (22/2/1382). بیانات در جلسه پرسش‌وپاسخ دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3177
خامنه‌ای، سید علی (23/3/1385). بیانات در دیدار جمعی از کارکنان سینما و تلویزیون: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3342
خامنه‌ای، سید علی (25/6/1385). بیانات در دیدار نخبگان جوان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3351
خامنه‌ای، سید علی (24/9/1387). بیانات در دیدار دانشجویان علم و صنعت: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=4992
خامنه‌ای، سید علی (12/02/1389). بیانات درباره کتاب خوب: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9293
خامنه‌ای، سید علی (31/5/1389). بیانات در دیدار دانشجویان در یازدهمین روز ماه رمضان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9925
خامنه‌ای، سید علی (19/11/1389). بیانات در دیدار فرماندهان و خلبانان نیروی هوایی ارتش: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10996
خامنه‌ای، سید علی (23/3/1390). بیانات در دیدار شورای عالی انقلاب فرهنگی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=18292
خامنه‌ای، سید علی (23/7/1391). بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21252
خامنه‌ای، سید علی (19/9/1392). بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=24721
خامنه‌ای، سید علی (19/9/1392). بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=24721
خامنه‌ای، سید علی (1/1/1393). بیانات در حرم مطهر رضوی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=25993
خامنه‌ای، سید علی (10/2/1393). بیانات در دیدار کارگران صنعتی مپنا: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=26284
خامنه‌ای، سید علی (1/1/1394). بیانات در حرم مطهر رضوی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=29236
خامنه‌ای، سید علی (13/2/1395). بیانات در دیدار فرهنگیان و معلمان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=32970
خامنه‌ای، سید علی (29/2/1395). بیانات در دیدار قاریان و حافظان برتر شرکت‌کننده در مسابقات بین‌المللی قرآن کریم: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33125
خامنه‌ای، سید علی (3/3/1395). بیانات در دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین (علیه‌السلام): https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33172
خامنه‌ای، سید علی (14/3/1395). بیانات در مراسم بیست و هفتمین سالگرد رحلت امام: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33259
خامنه‌ای، سید علی (12/4/1395). بیانات در دیدار با جمعی از دانشجویان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33694
خامنه‌ای، سید علی (17/3/1396). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=36775
خامنه‌ای، سید علی (26/11/1398). بیانات در دیدار با مداحان: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=44919
خامنه‌ای، سید علی (14/3/1399). سخنرانی تلویزیونی به مناسبت سی‌ویکمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه): https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45814
خامنه‌ای، سید علی (20/7/1401). بیانات در دیدار اعضای جدید تشخیص مصلحت: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51139
خامنه‌ای، سید علی (15/9/1401). بیانات در دیدار رئیس و اعضای شورای انقلاب فرهنگی: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51418
خسروی حسینی، غلامرضا (1369). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن. تهران: مرتضوی.
روحانی، سید محمدصادق (1378). استفتائات قضائیه و مؤسسه حقوقی وکلای بینالملل. بی‌جا: نشر سپهر.
رضائی اصفهانی، محمدعلی (1387). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
زنگنه، محسن؛ ذوالانواری، امیرحسین و پیروزمند، علیرضا (1403). بررسی جریان‌های فکری سکولاریسم در ایران. فصلنامه راهبرد اجتماعی ـ فرهنگی، سال سیزدهم، (53)، 1039-1073.
سبحانی تبریزی، جعفر (1389). استفتائات. قم: مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام).
شبیری زنجانی، موسی (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
صنیعی، محمدحسن و زرگرزاده، محمدعلی (1397). مقاله جهاد فرهنگی در اندیشه حضرت امام خامنه‌ای. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، سال دوم، (7)، 41-77.
طباطبایی قمی، تقی (1423ق). الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة. قم: محلاتی.
عبداللهی، عبدالکریم (1388). قواعدی از فقه. قم: بوستان کتاب ـ انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
علوی گرگانی، محمدعلی (1384). أجوبة المسائل. قم: دفتر حضرت آیت‌الله علوی گرگانی.
فاضل لنکرانی، محمدجواد (1396). مکاسب محرمه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم‌السلام).
قانع، احمدعلی (1397). قواعدفقه در میدان فرهنگ و ارتباطات. تهران: دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قنبری برزیان، علی (1403). تأثیر مناسب پیاده‌روی اربعین بر قدرتمندی هویت بر جامعه عرب‌زبان خوزستان (نظریه‌ای داده‌بنیان). فصلنامه راهبرد اجتماعی ـ فرهنگی، سال سیزدهم، (52)، 675-706.
قیومی، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غزیب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسه دار الهجره.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
کمیسیون مشترک دفتر مقام معظم رهبری و دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام (1399). سیاست‌های کلی نظام. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام، دبیرخانه.
گروه مطالعات بنیادین حکومت (1391). مفهوم فرهنگ. تهران: مجلس شورای اسلامی مرکز پژوهش‌ها
محقق داماد، مصطفی (1384). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مروج، حسین (1379). اصطلاحات فقهی. قم: بخشایش.
مشکینی اردبیلی، علی (1392). رسالههای فقهی و اصولی. به تحقیق حمید احمدی جلفایی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
مصطفوی، سید محمدکاظم (1421ق). مئة قاعدة فقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
معین، محمد (1388). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات امیر کبیر.
مک گویگان، جیم (1387). بازاندیشی فرهنگ فرهنگی. ترجمه نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیج، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
مکارم‌ شیرازی، ناصر (1385). دائرةالمعارف فقه مقارن. قم: مدرسه الإمام علی بن أبی‌طالب (علیه‌السلام).
مکارم ‌شیرازی، ناصر (1427ق). استفتائات. قم: مدرسه الإمام علی بن أبی‌طالب (علیه‌السلام).
منتظری، حسینعلی (1384). استفتائات. تهران: نشر سایه.
موسوی بجنوردی، محمد (1379). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه). مؤسسه چاپ و نشر عروج.
نوریان، مهدی و موسوی مقدم، سید محمد (1402). فقه فرهنگ ضرورت راهبردی تمدنی مکتب. پژوهش‌های فقهی، 20(2)، 111-127.
وحید، مجید (1386). بحثی در سیاست‌گذاری فرهنگی. فصلنامه سیاست، 37(3)، 306-287.
ولایتی، محسن (1394). مبانی فقهی حفظ نظام اندیشه سیاسی امام خمینی (رحمت‌الله‌علیه). فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، (42)، 116-99.
هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسلام). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام).
هاشمی شاهرودی، محمود (1423ق). موسوعة الفقه. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام).

  • تاریخ دریافت 23 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 20 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 21 اسفند 1403