راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

واکاوی نسبت دین، فرهنگ و جامعه در منظر متفکران انقلاب اسلامی؛ دلالت‌هایی برای حکمرانی مطلوب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
دین، فرهنگ و جامعه سه مقوله محوری در بررسی‌های نظری و عملی برای عرصه‌های حکمرانی هستند. این سه، مفاهیمی بسیار نزدیک به یکدیگر در عرصه اجرا هستند. این پژوهش با هدف بررسی نسبت سه‌گانه دین، فرهنگ و جامعه با تأکید بر اندیشه متفکران انقلاب اسلامی انجام شد تا الگویی برای حکمرانی مطلوب در جوامع دینی ارائه دهد. در صورت عدم تعیین نسبت دقیق این مقولات عرصه حکمرانی مطلوب دینی با چالش مواجه خواهد شد و تداخل نقشی میان این موارد به‌وجود خواهد آمد. این تحقیق با استفاده از روش کیفی انجام‌شده و گردآوری اطلاعات در آن به‌صورت اسنادی بوده و با رویکرد تفسیری ـ انتقادی متون اندیشمندان انقلاب اسلامی و نظریه‌های غربی مورد بررسی قرار گرفت و داده‌ها با استفاده از کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری، انتخابی) تحلیل شدند. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است نسبت این سه مقوله در منظر متفکران انقلاب اسلامی، دیالکتیکی و چندسطحی است، نه تقلیل‌گرایانه (برخلاف رویکردهای مارکسیستی یا اثبات‌گرا)؛ بنابراین در دلالت‌های حکمرانی بایستی چندبُعدی بودن این مقولات و روابط متداخل آن‌ها را در نظر داشت. همچنین دین به‌عنوان متغیر مستقل، هم نقش فرهنگ‌ساز (ایجاد الگوهای دینی) و هم فرهنگ‌سوز (اصلاح الگوهای ناسازگار) دارد. در حکمرانی مطلوب، فرهنگ به‌مثابه بستر و جامعه به‌عنوان صحنه تعامل این دو عمل می‌کنند. در این مقاله به این نتیجه‌گیری رسیده شده است که فرهنگ بستر حرکت اصلی جامعه و دین محتوا و تغذیه‌کننده فرهنگ است که می‌بایست از گذر تمیز روابط دیالکتیکی خود را در حکمرانی نشان دهند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Relationship between Religion, Culture, and Society from the Perspective of Islamic Revolution Thinkers; Implications for Optimal Governance

نویسنده English

محمد سهیل سرو
Assistant Professor, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Religion, culture, and society are three central categories in theoretical and practical studies of governance. These three concepts are very close to each other in the field of implementation. This research aimed to examine the triple relationship between religion, culture, and society with an emphasis on the thoughts of Islamic Revolution thinkers in order to provide a model for optimal governance in religious societies. If the exact relationship between these categories is not determined, the field of optimal religious governance will face challenges and there will be an overlap between these cases. This research was conducted using a qualitative method and the information was collected in the form of documents. The texts of Islamic Revolution thinkers and Western theories were examined with an interpretative-critical approach, and the data were analyzed using three-stage coding (open, axial, selective). The findings of this research indicate that the relationship between these three categories in the perspective of the thinkers of the Islamic Revolution is dialectical and multi-level, not reductionist (unlike Marxist or positivist approaches); therefore, in the implications of governance, the multidimensionality of these categories and their overlapping relationships should be taken into account. Also, religion as an independent variable has both a culture-forming role (creating religious patterns) and a culture-destroying role (reforming incompatible patterns). In desirable governance, culture acts as a context and society as the scene of interaction between the two. This article concludes that culture is the context of the main movement of society and religion is the content and nourishment of culture, which should show their dialectical relationships in governance through a clear passage.

کلیدواژه‌ها English

Relationship between religion and culture
Desirable governance
Dialectical relationships.
فهرست منابع
آراسته‌خو، محمد (1381). فرهنگ اصطلاحات علمی اجتماعی. تهران: چاپخش.
آرون، رمون (1386). مراحل سیر اساسی اندیشه در جامعه شناسی. ترجمه پرهام، تهران: مرکز.
آشوری، داریوش (1384). تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ. تهران: طرح نو.
بردبار، غلامرضا؛ ضرابی‌زاده، شیما و صالحی، طاهر (1394). ارائه الگوی حکمرانی خدامدار. مدیریت اسلامی، 23(2)، 9-41.
بلیکی، نورمن (1393). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی. ترجمه سیدامیررضا حسنی؛ محمدتقی ایمان و مسعود ماجدی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بهرامی، محمد (1387). نسبت دین و فرهنگ از نگاه قرآن کریم. پژوهش‌های قرآنی، 14(54)، 173-203.
پیروزمند، علیرضا (1386). نقش دین در مهندسی فرهنگی کشور. مجموعه مقالات همایش مهندسی فرهنگی (جلد اول) (ص. 91-95). تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
حسینی، موسی (1378). دین و جامعه از نگاه شهید مطهری. پژوهش‌های قرآنی، 5(17)، 74-183.
خامنه‌ای، سیدعلی (1398). بیان قرآن؛ تفسیر سوره برائت. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، سیدعلی (1399). حدیث ولایت. تهران: مؤسسه انقلاب اسلامی.
دریابیگی، مسحن (1390). نسبت دین و فرهنگ. برگ فرهنگ، (23)، 120-133.
دورکیم، امیل (1360). فلسفه و جامعه‌شناسی. ترجمه فرحناز خمسه‌ای، تهران: مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها.
دورکیم، امیل (1386). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه پرهام، تهران: مرکز.
دیلینی، تیم (1387). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی. ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، تهران: نی.
ذوعلم، علی (1392). فرهنگ معیار از منظر قرآن کریم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رشاد، ع. (1385). وبگاه رسمی آیت‌الله علی‌اکبر رشاد. بازیابی از: https://rashad.ir/?p=1299
ریتزر، جورج (1386). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: علمی.
سیاهپوش، امیر و آقاپور، علی (1391). فرهنگ در منظر مقام معظم رهبری. تهران: شهرتهران (وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران).
صاحبی، محمدجواد (1384). مناسبات دین و فرهنگ در جامعه ایران. تهران: طبع و نشر.
صحرایی، علیرضا و محمودی‌نیا، امین (1397). الگوی حکمرانی خوب: چهارچوبی برای تحلیل اقتصاد سیاسی دولت هاشمی رفسنجانی (1368-1376). مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی (مطالعات راهبردی جهانی‌شدن)، 8(28)، 207-228.
طباطبائی، سیدمحمدحسین (1379). تفسیر المیزان. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
قلی‌پور، رحمت‌الله (1387). حکمرانی خوب و الگوی مناسب دولت. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
کوزر، لوئیس (1386). زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: علمی.
لزلی، جانسون (1378). منتقدان فرهنگ. ترجمه ضیاء موحد، تهران: طرح نو.
مارکس، کارل (1388). سرمایه. ترجمه حسن مرتضوی، تهران: آگاه.
مطهری، مرتضی (1364). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1378). یادداشت‌های استاد مطهری. تهران: صدرا.
مطهری، مرضتی (1384). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مک‌لولین، شون (1383). دین، مراسم مذهبی و فرهنگ. ترجمه افسانه نجاریان، تهران: آگاه.
میدری، احمد و خیرخواهان، جعفر (1383). حکمرانی خوب بنیان توسعه. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
وبر، ماکس (1392). دین، قدرت، جامعه. ترجمه احمد تدین، تهران: هرمس.
هابرماس، یورگن (1398.الف). دگرگونی ساختاری حوزه عمومی. ترجمه جمال محمدی، تهران: افکار.
هابرماس، یورگن (1398.ب). نظریه کنش ارتباطی. ترجمه پولادی، تهران: مرکز.
هابز، تامس (1380). لویاتان. ترجمه حسین بشیریه، تهران: نی.
 
Huther, J. & Anwar, S. (2006). Local Governance in Developing Countries (Public-sector Governance and Accountability). Washington DC: World Bank Publications.
Luthfia, A. & Yazid, S. (2024). Ibadah dan Perilaku Luhur. Kajian Psikologis dan Sosiologis. 2(1), 35-46.
دوره 14، شماره 3 - شماره پیاپی 57
تابستان 1404
صفحه 875-908

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 15 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1404