راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

تله آینده پیش فرض در سیاست گذاری خانواده در عصر دیجیتال؛ بازخوانی تفسیری اسناد بالادستی و دیدگاه خبرگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مصطفی زمانیان 1
الهام معصومی 2
1 استاد گروه حکمرانی فرهنگی و اجتماعی. دانشکده حکمرانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری، حکمرانی جمعیت و خانواده، گروه حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/scs.2026.585811.1819
چکیده
این پژوهش با رویکردی کیفی و تفسیری، منطق‌های حاکم بر سیاست‌گذاری خانواده دیجیتال را با تأکید بر نسبت میان آینده پیش‌فرض و آینده خلق‌شده بررسی می‌کند. داده‌های پژوهش از دو سطح مکمل گردآوری شده‌اند: نخست، تحلیل هدفمند اسناد سیاستی ملی و بین‌المللی مرتبط با خانواده، فناوری و حکمرانی دیجیتال و دوم، ۱۶ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه‌های سیاست‌گذاری، خانواده، رسانه و فناوری. تحلیل داده‌ها بر پایه تحلیل مضمون قالب‌پذیر و با اتکا به رویکرد مایلز و هیوبرمن انجام شده و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی، به استخراج هفت تم نهایی انجامیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های موجود عمدتاً در سطحی انفعالی و ریسک‌محور باقی‌مانده و بیشتر بر کنترل آسیب‌ها، امنیت سایبری، حریم خصوصی و پیامدهای منفی فناوری تمرکز دارند، درحالی‌که ظرفیت‌های آینده‌نگر، مأموریت‌محور و هم‌آفرینانه در آن‌ها کم‌تر دیده می‌شود. در مقابل، مقاله استدلال می‌کند که گذار به آینده خلق‌شده مستلزم تحول در منطق حکمرانی، تقویت ظرفیت‌های آینده‌نگری راهبردی، توسعه تنظیم‌گری ساختاری پلتفرم، ایجاد هماهنگی نهادی میان بازیگران مرتبط و مشارکت واقعی خانواده‌ها و نهادهای مدنی در فرایند سیاست‌گذاری است. همچنین، نتایج نشان می‌دهد که خانواده‌ها باید فراتر از مصرف‌کنندگان فناوری، به‌مثابه ذی‌نفعان و کنشگران فعال در طراحی آینده دیجیتال شناخته شوند. درمجموع، این پژوهش با صورت‌بندی یک چهارچوب تحلیلی برای سیاست‌گذاری خانواده دیجیتال، بر ضرورت گذار از مدیریت‌ بحران به‌سوی حکمرانی پیش‌دستانه، آینده‌نگر و مأموریت‌محور تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
سیاست‌گذاری خانواده در عصر دیجیتال
آینده پیش‌فرض
آینده خلق‌شده
حکمرانی آینده‌نگر
هم‌آفرینی سیاستی
موضوعات

عنوان مقاله English

Default Future Trap in Family Policy at Digital Age: An Interpretive Analysis of Upstream Policy Documents and Expert Perspectives

نویسندگان English

Mostafa Zamanian 1
Elham Masoomi 2
1 Associate Professor, Department of Cultural and Social Governance. Faculty of Governance. Colleges of Management. University of Tehran. Tehran, Iran (Corresponding Author).
2 PhD Student, Department of Cultural and Social Governance. Faculty of Governance. Colleges of Management. University of Tehran. Tehran, Iran
چکیده English

This study adopts a qualitative and interpretive approach to examine the governing logics of digital family policy, with particular emphasis on the distinction between default futures and Created futures. The data were collected at two complementary levels: first, a purposive analysis of national and international policy documents related to family, technology, and digital governance; and second, sixteen semi-structured interviews with experts in policy-making, family studies, media, and technology. Data were analyzed using a flexible thematic analysis approach grounded in the Miles and Huberman framework, moving through open, axial, and selective coding to generate seven final themes. The findings indicate that existing policies remain largely reactive and risk-oriented, focusing mainly on harm reduction, cybersecurity, privacy, and the negative consequences of technology, while giving limited attention to future-oriented, mission-driven, and co-creative capacities. In contrast, the article argues that a transition toward a made future requires a transformation in governance logic, strengthened strategic foresight capacities, structural platform regulation, systematic coordination among relevant institutions, and genuine participation of families and civil society actors in the policy-making process. The results also suggest that families should be understood not merely as technology consumers, but as active stakeholders and co-designers of the digital future. Overall, the study proposes an analytical framework for digital family policy and highlights the need to move from crisis management toward anticipatory, future-oriented, and mission-driven governance.

کلیدواژه‌ها English

Family policy making in the digital era
Default futures
Created Future
Anticipatory governance
Policy co-creation
جنادله، علی؛ رهنما، مریم (2019). بازنمایی آسیب‌شناسانه رسانه‌های نوین در مطالعات خانواده (فراتحلیل مقالات چاپ شده درخصوص تأثیر رسانه‌های نوین بر خانواده). مطالعات رسانه‌های نوین، 4(16)، 1-40.
خلیلی‌نژاد، سجاد؛ غمامی، سیدمحمدمهدی (1400). امکان‌سنجی و الزامات تعمیم‌پذیری پدیده مرز به فضای مجازی. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 10(1)، 98-65.
ساعی، محمدحسین؛ عابدی، حامد (1401). مطالعه تطبیقی اسناد، قوانین و مقررات مرتبط با حضور کودک در فضای مجازی در ایران، اتحادیه اروپا و ایالات‌متحده آمریکا. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای ارتباطات و رسانه، 5(4)، 134-191.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1393-1400). سند ملی حقوق کودک و نوجوان.
شورای عالی فضای مجازی. (1394). مصوبه شورای عالی فضای مجازی کشور با موضوع توسعه فضای مجازی سالم، مفید و ایمن.
شورای عالی فضای مجازی (1395). مصوبه جلسه سی و پنجم شورای عالی فضای مجازی با عنوان سند تبیین الزامات شبکه ملی اطلاعات.
شورای عالی فضای مجازی. (1400). مصوبه شورای عالی فضای مجازی درخصوص صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی.
شورای عالی فضای مجازی کشور (1393). مصوبه شورای عالی فضای مجازی کشور با موضوع توسعه فضای مجازی سالم، مفید و ایمن. ایران: مرکز ملی فضای مجازی کشور
شیخعلی‌پور، نرگس؛ خانی، ابراهیم (1404). نقد و بررسی تطبیقی حکمرانی بر فضای مجازی در دوگانه نظم و تضاد. مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، 2(2).
ظریفیان‌یگانه، محمدحسین (1404). راهبردهای حاکمیت برای سیاست‌گذاری مطلوب فضای مجازی با هدف ارتقای سرمایۀ اجتماعی خانواده. مدیریت سرمایۀ اجتماعی، 12(3)، 335-321.
رضایی، صفیه؛ عیوضی، محمدرحیم؛ رهبر، عباسعلی (1402). چالش‌کاوی بهره‌گیری از دانش آینده‌پژوهی در چرخه سیاست‌گذاری فرهنگی؛ با رویکرد داده‌بنیاد. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 12(3) 1083-1108.
عباسی شوازی، محمد تقی؛ عباسی آتشگاه، پروین (1397). اینترنت، خانواده شبکه‌ای و زمان خانواده؛ تأثیر تکنولوژی‌های نوین ارتباطی بر روابط خانوادگی. مطالعات رسانه‌های نوین، 4، 35-65.
 
عیوضی، محمدرحیم (1400). ارائه مدلی برای شناخت آسیب‌های اجتماعی (با تأکید بر آینده‌پژوهی اسلامی). راهبرد اجتماعی فرهنگی، 10(4)، 859-892.
غفاری، پانته‌آ؛ الوانی، سیدمهدی؛ عرب، امیرحسام (1404). طراحی مدل حکمرانی آینده مبتنی بر عملکرد مطلوب اداری در ایران با استفاده از مرور نظام‌مند ادبیات علمی. حکمرانی و توسعه، 5(3)، 30-35.
فیروزآبادی، سیدعبدالحسن؛ آزادی احمدآبادی، جواد (1399). تحلیل پیشینه حکمرانی فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران. دو فصلنامه علمی دانش سیاسی، 2(32)، 598-563.
قربانی، علیرضا؛ حمزه‌پور، مهدی؛ کیا، علی‌اصغر (1402). شناسایی و تحلیل راهبردی عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد حکمرانی فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، 9(36)، 43-41.
قنبری‌برزیان، علی؛ سیف‌زاده، علی؛ محمدی، اصغر (1396). خانواده دیجیتال، هویت دینی و ارزش‌های خانوادگی: پیمایشی در شهر اصفهان. مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 35(16)، 29-50.
کاشانی، پروین (1403). نقش و کارکرد‌های خانواده در عصر دیجیتال (تحول خانواده از گسترده به هسته‌ای). دومین همایش ملی علوم انسانی با رویکرد نوین و اولین همایش بین‌المللی پژوهشی فرهنگیان نوین، آستارا.
کمیجانی، علی؛ عیوضی، محمدرحیم (1400). سیمای حکمرانی مطلوب در ایران: از ظرفیت تا فرصت. فصلنامه راهبرد، 30(100)، 465-427.
کوهی اصفهانی، احمد (1402). ضرورت توجه به نسل آینده و شناخت ویژگی‌های متمایز آن. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 31(9)، 19462.
مجلس شورای اسلامی (1388). قانون جرائم رایانه‌ای
مجلس شورای اسلامی (1399). قانون حمایت از اطفال و نوجوانان.
مجلس شورای اسلامی (1400-1396). قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.
مجلس شورای اسلامی (1403). قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران.
مصوبات هیئت‌وزیران (1387). سند راهبردی امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات کشور
نصیری، بهاره (1401). شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های اثرگذار بر سبک زندگی خانواده دیجیتال در شهر تهران. مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 23(58)، 296-269.

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 28 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 28 تیر 1405