تحلیل جامعه‌شناسی تاریخیِ نهادسازی انقلابی در اقتصاد ایران: بررسی تطبیقی شش نهاد دهه ۱۳۶۰

حدادی, علیرضا; دادگستر, محمدرضا

doi:10.22034/scs.2026.549059.1745

تحلیل جامعه‌شناسی تاریخیِ نهادسازی انقلابی در اقتصاد ایران: بررسی تطبیقی شش نهاد دهه ۱۳۶۰

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علیرضا حدادی ¹

محمدرضا دادگستر ²

¹ استادیار جامعه‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

² دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری عمومی،‌ دانشگاه تهران،‌ تهران، ایران

10.22034/scs.2026.549059.1745

چکیده

انقلاب اسلامی ایران پدیده‌ای نوظهور در عصر مدرن محسوب می‌شود. خروج از وضعیت انقلابی و تثبیت ارزش‌های جایگزین نیازمند ایده نهادسازی بود. نهادهای انقلابی به‌عنوان شکل جدیدی از نهادهای فعال در حوزه سیاست‌گذاری عمومی و حکمرانی ایران پساانقلاب، از متغیر‌های مختلفی در زمینۀ تأسیس خود اثر پذیرفتند. مقالۀ حاضر شرایط تاریخی تأسیس نهادهای انقلابی اقتصادی در ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی در دهه ۱۳۶۰ را بررسی می‌کند. هدف مقاله، شناسایی شرایط علّی و زمینه‌های تاریخی مؤثر بر شکل‌گیری این نهادها و تبیین منطق نهادی حاکم بر تأسیس آن‌ها است. پژوهش با تمرکز بر شش نهاد اقتصادی انقلابی شامل بنیاد مستضعفان، بنیاد مسکن، جهاد سازندگی، سازمان اقتصاد اسلامی ایران، ستاد اجرایی فرمان امام و کمیته امداد امام خمینی^(ره) انجام شده است. روش تحقیق، مقایسه‌ای-کیفی و مبتنی بر تکنیک جبر بولی است که امکان تحلیل ترکیب‌های مختلف شروط علّی را فراهم می‌سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد تأسیس این نهادها متأثر از سه شرط مشترک بوده است: «شکل‌گیری ائتلاف‌های حامی»، «ناتوانی رژیم پهلوی در حل مشکلات سیاستی» و «تأکید و هشدار رهبر انقلاب در گفتار سیاسی». نتایج مقاله حاکی از آن است که نهادهای انقلابی اقتصادی به‌عنوان پاسخ‌های نهادی بدیل، نقش مهمی در بازتعریف حکمرانی اقتصادی و اجتماعی ایران پس از انقلاب ایفا کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

جامعه‌شناسی تطبیقی تاریخی

نهادسازی

نهادهای انقلابی

اقتصاد

جبر بولی

20.1001.1.22517081.1405.15.1.4.9

موضوعات

جامعه‌شناسی انقلاب

عنوان مقاله English

Historical Sociological Analysis of Revolutionary Institution Building in the Iranian Economy: A Comparative Study of Six Institutions of the 1980s

نویسندگان English

Alireza Haddadi ¹

mohammadreza Dadgostar ²

¹ Assistant Professor, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran (Corresponding author).

² PhD student in public policy, University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده English

The Islamic Revolution of Iran is considered an emerging phenomenon in the modern era. Exiting the revolutionary situation and establishing alternative values required the idea of institution-building. Revolutionary institutions, as a new form of institution active in the field of public policy-making and governance of post-revolutionary Iran, were influenced by various variables in their establishment. The present article examines the historical conditions of the establishment of revolutionary economic institutions in Iran after the Islamic Revolution in the 1980s. The aim of the article is to identify the causal conditions and historical contexts affecting the formation of these institutions and to explain the institutional logic governing their establishment. The research focused on six revolutionary economic institutions, including the Mostazafan Foundation, the Housing Foundation, Construction Jihad, the Islamic Economic Organization of Iran, the Executive Headquarters of the Imam's Decree, and the Imam Khomeini Relief Committee. The research method is comparative-qualitative and based on the Boolean algebra technique, which allows for the analysis of different combinations of causal conditions. The research findings show that the establishment of these institutions was influenced by three common conditions: the formation of supporting coalitions, the inability of the Pahlavi regime to solve political problems, and the emphasis and warning of the revolutionary leader in political discourse. The results of the article indicate that revolutionary economic institutions, as alternative institutional responses, have played an important role in redefining Iran's economic and social governance after the revolution.

کلیدواژه‌ها English

Comparative historical sociology

institution building

revolutionary institutions

economics

Boolean algebra

##اشرفی، اکبر (1399)، بررسی تأثیر نهادسازی در تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران از منظر رهیافت نهادی، دوفصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دوره 8، شماره 16.##

##اکبری دستک، فیض‌اله (1396)، پیوند قرآن و انقلاب اسلامی در اندیشه و سیره امام خمینی، پژوهش‌نامه متین، دوره 19، شماره 75.##

##امام خمینی (1389)، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##

##امیدی، رضا (1395)، تحولات سیاست‌گذاری اجتماعی در عصر پهلوی: فراز و فرود رابطه دولت و ملت، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، دوره 8، شماره 28.##

##آبراهامیان، یرواند (1400)، ایران بین دو انقلاب، مترجم: احمد گل‌محمدی، تهران: نی.##

##پورقیومی، حمید؛ عابدی اردکانی، محمد (1395)، نقش بازار در پیروزی انقلاب اسلامی ایران (با تأکید بر بازار تهران)، تهران: انتشارات مؤسسه اندیشه کامیاب ایرانیان##

##حاضری، مهدی (1381)؛ امام خمینی و نهادهای انقلاب اسلامی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی## ‌

##حسن‌پور، آرش؛ حسن‌پور، وحید؛ کافی، مجید (1398)، تحلیل تطبیقی تاریخی تجربه شکست پروژه نوسازی در ایران دوره پهلوی اول (مقایسه با ترکیه در دوره آتاترک با کاربست فن جبر بولی)، فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی، شماره 75##

##حقیقی، جمهور (1388)، بررسی تشکیل جهاد سازندگی و مدیریت جهادی در تقویت و توسعۀ اجتماعی و مشارکت مردمی، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی##

##حیدری، علیرضا (1394)، تحلیل مفهومی روابط جامعه سیاسی، سیاست و سیاست‌گذاری عمومی در عصر پهلوی (1357-1342)، فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی، دوره 1، شماره 3.##

##خبرگزاری فارس (1400)، بازخوانی خط جهاد سازندگی در دیدگاه شهید بهشتی، سایت خبرگزاری فارس، 11 آبان 1400##

##دورکیم، امیل (1402)، قواعد روش جامعه‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: آگاه.##

##دهقانی، حمید (1398)، تبیین رفتار انتخاباتی شهروندان اصفهانی با تأکید بر مدل کلمبیا و میشیگان: یک مطالعه موردی، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، شماره 33.##

##رستمی، ولی؛ محمدی احمدآبادی، حسین؛ قطبی، میلاد (1399)، تحلیلی بر مفهوم «نهادهای انقلابی» در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، دوفصلنامه علمی پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، سال بیست‌ویکم، شماره 2.##

##رضایی، سیاوش (1399)، الگوی نهادسازی انقلابی در انقلاب اسلامی ایران، تهران: دانشکده دفاع ملی##

##رضایی، سیاوش؛ ایروانی، محمدجواد؛ شمس دولت‌آبادی، سیدمحمودرضا؛ فروزنده، لطف‌الله (1399)، ارائه الگوی نهادسازی در انقلاب اسلامی براساس گفتمان امام و رهبری، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، سال هجدهم، شماره 79.##

##روح‌بخش، رحیم (1386)، از فدائیان اسلام تا موتلفه، نشریه زمانه، شماره 66.##

##سائلی کرده ده، مجید (1384)، شورای انقلاب اسلامی ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی##

##صادقانی، مجید (1398)، ماهیت شعارهای انقلابی گروه‌های چپ، سایت مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 25 مهر 1398##

##غفاری هشجین، زاهد؛ علیزاده سیلاب، قدسی؛ ترابی، یوسف (1400)، نهادسازی در سبک رهبری حضرت امام خمینی، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، سال 13، شماره 25.##

##کارل، تری لین (1388)، معمای فراوانی: رونق‌های نفتی و دولت‌های نفتی، ترجمه جعفر خیرخواهان، تهران: نشر نی##

##کاظمی، حجت؛ عطریان، مهدی (1398)، نهادهای اقتصادی دربار و حامی‌پروری در رژیم پهلوی، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، دوره 14، شماره 3.##

##مجیدی‌نژاد، اعظم (1386)، قرآن و انقلاب اسلامی (با تأکید بر اندیشه سیاسی امام خمینی و شهید مطهری)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم##

##مرکز اسناد انقلاب اسلامی (1388)، فرهنگ‌نامه نهادهای انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی##

##ملکوتیان، مصطفی (1390)، زمینه‌ها، عوامل و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی ایران (رهیافت فرهنگی)، قم: نشر معارف##

##مهدیان‌فر، رضا (1398)، استکبار و استضعاف در قرآن، معرفت، سال بیست و هشتم، شماره 263، آبان 1398##

##میرترابی، سیدسعید (1396)، تحلیل شیوه‌ها و ابعاد نهادسازی در روند ساخته‌شدن دولت پس از انقلاب از منظر نهادگرایی تاریخی، فصلنامه دولت‌پژوهی، دوره 3، شماره 9.##

##میرمحمدصادقی، علاءالدین (1391)، نام سازمان اقتصاد اسلامی، انتخاب عزت سحابی بود، سایت هفته‌نامه تجارت فردا، 12 اسفند 1391##

##نادری، علیرضا؛ هوشنگی، حمیدرضا (1399)، وضعیت محرومیت و فاصله طبقاتی در دوره پهلوی دوم واکاوی عوامل و زمینه‌ها، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، سال ششم، شماره 3، پاییز 1399##

##ویژه، محمدرضا (1389)، تحلیلی بر آثار انقلاب اسلامی بر نظام حقوقی ایران، فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، سال چهارم، شماره 13.##