راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

تحلیل گفتمان برنامه هفتم پیشرفت با نگاه به مسائل زن و خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم اجتماعی پژوهشکده زن و خانواده، تهران، ایران
10.22034/scs.2026.538750.1728
چکیده
برنامه‌های توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور از مهم‌ترین برنامه‌ریزی‌های کشور است که اقدامات کلان اجرایی را مشخص می‌کند. از برنامه دوم تا هفتم، موضوع زن و خانواده در این برنامه‌ها قابل پیگیری است و احکامی در این زمینه‌ها مصوب شده است؛ در برنامه هفتم پیشرفت که ذیل گفتمان سیاسی اصولگرایی تدوین و تصویب شده است، فصل مجزایی به موضوع زن، خانواده و جمعیت اختصاص‌یافته و علاوه بر این موادی نیز به‌صورت پراکنده در متن برنامه به این موضوع پرداخته است. با توجه به این‌که بررسی رویکرد برنامه‌های توسعه به مسائل زنان و خانواده می‌تواند در مسیر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی این عرصه مفید فایده باشد، در این پژوهش تلاش شد با رویکرد پژوهش کیفی و با تمرکز بر تحلیل گفتمان به روش لاکلا و موفه، احکام برنامه هفتم با موضوع زنان و خانواده، بررسی شود. دال مرکزی این برنامه «الگوی سوم زن» است که ادبیات انقلاب اسلامی در موضوع زن به شمار می‌آید. این برنامه در دال مرکزی خود هم در تمایز با برنامه سوم توسعه با رویکرد زن و توسعه و هم با برنامه چهارم توسعه با رویکرد جنسیت و توسعه است. این برنامه که در گفتمان سیاسی اصولگرایی طراحی شده است با برنامه پنجم توسعه نیز تمایزاتی دارد و توجه به جایگاه خانواده را هم‌زمان با توجه به کنش اجتماعی زنان دنبال کرده است. در این برنامه، خانواده‌گرایی در کنار توسعه کنشگری اجتماعی زن توأمان قابل ردیابی است و با تمرکز بر نشانه‌های «خانواده‌گرایی»، «کنش اجتماعی زنان»، «حمایت از مادری»، «عاملیت‌افزایی زنان» و «الگوی حکمرانی و اقدام» مفصل‌بندی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Discourse analysis of the Seventh Development Plan with a view to women and family issues

نویسنده English

Fatemeh Ghasempour
Assistant Professor, Department of Social Sciences, Women and Family Research Center, Tehran, Iran
چکیده English

The country's programs are among the most important planning programs in the country that determine the major executive measures. From the second to the seventh plan, the issue of women and family can be pursued in these programs and decrees have been approved in these areas. Of course, the approaches of the development programs in this area are different, and the third, fourth, and sixth plans are influenced by development literature and follow the approaches of "women and development" and "gender and development", and the fifth plan follows the approach of "family orientation" and the role of women in the family. In the seventh progress plan, which was developed and approved under the political discourse of principlism, a separate chapter has been allocated to the issue of women, family, and population. In this research, with a qualitative research approach and focusing on discourse analysis using the Laclau and Mouffe methods, the decrees of the seventh plan on the issue of women and family were examined, and the discursive differences of this plan with previous plans were obtained. The central signifier of this plan is the "third model of women" rooted in the Islamic Revolution's literature on women. This plan distinguishes itself from the Third Development Plan (with its Women and Development approach) and the Fourth Development Plan (with its Gender and Development approach). Although designed within the political discourse of principlism, it differs from the Fifth Development Plan, which had also paid attention to the status of the family alongside women's social action. In the seventh plan, familyism is traced alongside women's social activism, articulated through the signs of "familyism," "women's social action," "support for motherhood," "women's empowerment," and "governance and action model."

کلیدواژه‌ها English

Familyism
agencyism
Seventh Development Plan
women's social action
##افراخته، حسن؛ سرایی، سودابه (1392)، جایگاه زنان در برنامه توسعه چهارم و پنجم جمهوری اسلامی ایران، مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، شماره 3.##
##آقابخشی، حبیب‌الله؛ محتشمی، مهرنوش (1389)، بررسی جایگاه زنان در محتوای برنامه‌های توسعه بعد از انقلاب، پژوهش اجتماعی، شماره 7، 47- 71.##
##پیت، ریچارد؛ هارت ویک، الین (1389)، نظریه‌های توسعه، ترجمه مصطفی ازکیا و رضا صفری‌شالی، تهران، لویه.##
##تاجیک، محمدرضا (1377)، حمایت از مادری تشکل‌های گفتمانی و جامعه چندگفتار، گفتمان، شماره 2، 117- 134##
##تیلور، استفنی (1399)، تحلیل گفتمان چیست، ترجمه عرفان رجبی و پدرام منیعی، تهران، نویسه پارسی.##
##خامنه‌ای، سید علی (1391)، پیام به کنگره «هفت هزار زن شهید کشور»، بازیابی‌شده در تاریخ 16/12/1391، https://farsi.khamenei.ir                                                       ##   
##خانی، فضیله (1386)، جنسیت و توسعه، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.##
##سلطانی، علی‌اصغر (1400)، قدرت، گفتمان و زبان، تهران، نی.##
##شادی‌طلب، ژاله (1381)، توسعه و چالش‌های زنان ایران، تهران قطره.##
##صفری‌شالی، رضا (1394)، تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در لوایح و برنامه‌های توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات جامعه‌شناختی، شماره 47، 211- 238.##
##علی‌پور، پروین؛ زاهدی، محمدجواد؛ ملکی، امیر؛ جوادی‌یگانه، محمدرضا (1396)، تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج‌ساله ششم توسعۀ اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 6، شماره 2، 203- 229.##
##فرکلاف، نورمن (1399)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه روح‌الله قاسمی، تهران، اندیشه احسان.##
##فلیک، اووه (1388)، درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نی.##
##قانون برنامه پنج‌ساله اول توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1368-1372)، بازیابی‌شده در تاریخ 11/11/1368، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی##https://rc.majlis.ir
##قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1390-1394)، بازیابی‌شده در تاریخ 15/10/1389، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی## https://rc.majlis.ir
##قانون برنامه پنج‌ساله چهارم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1384- 1388)، بازیابی‌شده در تاریخ 11/6/1383، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی##  https://rc.majlis.ir
##قانون برنامه پنج‌ساله دوم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1374- 1378)، بازیابی‌شده در تاریخ 20/9/1373، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی## https://rc.majlis.ir
قانون برنامه پنج‌ساله سوم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1379- 1378)، بازیابی‌شده در تاریخ 17/1/1379، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی## https://rc.majlis.ir            
##قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1396-1400)، بازیابی‌شده در تاریخ 16/1/1396، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی## https://rc.majlis.ir
##قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1403-1407)، بازیابی‌شده در تاریخ 18/4/1403، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی## https://rc.majlis.ir
##کرمی‌قهی، محمدتقی (1391)، تحلیل گفتمان سه برنامه توسعه با رویکردی به مسائل زنان و خانواده، برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، شماره 13، 41- 74.##
##لاکلا، ارنستو و موفه، شانتال (1402)، هژمونی و راهبرد سوسیالیستی؛ به‌سوی سیاست دموکراتیک رادیکال، ترجمه محمدرضایی، تهران، ثالث.##
##مطهری، مرتضی (1384)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، جلد 17، قم، صدرا.##
 ##مک دانل، رایان (1390)، مقدمه‌ای بر نظریه گفتمان، ترجمه حسینعلی نوذری، تهران، فرهنگ گفتمان.##
##مؤمنی، فرشاد، ارضرومچلیر، سمیه و هنردوست، عطیه (1393)، بررسی وضعیت زنان در برنامه‌های توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پس از انقلاب، زن در فرهنگ و هنر، دوره 6، شماره 1، 1- 28.##
##میرابی، سعیده، یوسفی، علی و قندهاریون، عذرا (1401)، تحلیل گفتمان انتقادی نقش زنان در سیاست‌های توسعه‌ای بعد از انقلاب اسلامی ایران، مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال 20، شماره 3، 57- 83.##
##نظرزاده، شقایق و افخمی، علی (1393)، زنان در دو دولت: تحلیلی گفتمانی از جایگاه زنان در دولت‌های دهه 80 شمسی، زبان‌پژوهی، شماره 13، 165- 192.##
##نوروزی‌نژاد، جعفر؛ مختاری، علی؛ تشنه‌دل، علی (1394)، تبارشناسی هویت گفتمان اعتدال در زیست‌جهان فرهنگی ایران معاصر، رهیافت انقلاب اسلامی، شماره 30، 43- 60.##
##هدایت‌نیا، فرج‌الله (1396)، الگوی سوم (الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه)، چاپ دوم، تهران، لشکر فرشتگان.##
##یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1401)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نی.##

  • تاریخ دریافت 18 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 20 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 21 اردیبهشت 1405