راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

از فراغت تا فردیت: مطالعه‌ی کیفی تأثیر سبک‌های گذران اوقات فراغت بر سلامت روان و روابط اجتماعی و فرهنگی دختران نوجوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
2 دکترای بررسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/scs.2026.544009.1735
چکیده
در عصر دیجیتال، مفهوم «فراغت» در میان دختران نوجوان ایرانی دچار بازتعریف اساسی شده است. درحالی‌که در سنت اسلامی و فرهنگ ایرانی، فراغت به‌عنوان زمانی برای خودسازی، تأمل و تحکیم روابط خانوادگی شناخته می‌شد، گسترش فناوری‌های دیجیتال، محدودیت‌های جنسیتی و تغییرات فرهنگی، معنای تازه‌ای از فراغت را شکل داده‌اند. هدف این پژوهش واکاوی کیفی نحوه تجربه و بازتعریف فراغت در میان دختران نوجوان شهری است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۷ دختر ۱۳ تا ۱۸ ساله در تهران گردآوری و با روش تحلیل تماتیک (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) تحلیل شد. یافته‌ها سه الگوی اصلی از تجربه فراغت را آشکار کردند: 1. فردگرایی ناسالم که در آن فضای مجازی پناهگاهی برای گریز از فشارهای خانوادگی و اجتماعی است 2. جمع متناسب که شامل فعالیت‌هایی مانند شنیدن موسیقی، مطالعه رمان و تبادل معنوی در فضای مجازی با روابط محدود؛ اما معنادار است و 3. اجتماعیت تطبیقی که در آن دختران با بهره‌گیری از فضاهای فرهنگی محدود، فراغت را به عرصه‌ای برای تقویت هویت و تعلق اجتماعی بدل می‌سازند. نتایج نشان دادند که فضای مجازی در سطوح نیمه‌جمعی و جمعی، می‌تواند بستری برای شکل‌گیری «حیای دیجیتال» و بازتولید ارزش‌های اخلاقی باشد. در نهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که مسئله اصلی، نه ذات فناوری، بلکه فقدان فضاهای فراغتیِ امن و معنادار برای دختران نوجوان است. این مطالعه با تلفیق رویکرد جامعه‌شناسی اجتماعی، فمینیسم اسلامی و اخلاق فناوری، چهارچوبی نو برای درک فراغت به‌مثابه فرایندی اخلاقی و خلاقانه ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

From Leisure to Individuality: A Qualitative Study of the Impact of Leisure Spending Styles on the Mental Health and Social Relationships of Adolescent Girls

نویسندگان English

maryam solgi 1
Samantha sadat Sadidpour 2
1 Department of Philosophy and Islamic Wisdom, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran (Corresponding author).
2 PhD in Sociology, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

In the digital age, the concept of "leisure" among Iranian adolescent girls has undergone a fundamental redefinition. While in Islamic tradition and Iranian culture leisure was recognized as a time for self-development, reflection, and the strengthening of family relationships, the expansion of digital technologies, gender-based restrictions, and cultural changes have shaped a new meaning of leisure. The aim of this study is to qualitatively investigate how leisure is experienced and redefined among urban adolescent girls.
Data were collected through semi-structured interviews with 17 girls aged 13 to 18 years in Tehran and were analyzed using thematic analysis (open, axial, and selective coding). The findings revealed three main patterns of leisure experience: 1) unhealthy individualism, in which virtual space serves as a refuge for escaping family and social pressures; 2) proportionate collectivity, which includes activities such as listening to music, reading novels, and spiritual exchange in virtual space with limited but meaningful relationships; and 3) adaptive sociality, in which girls, by utilizing limited cultural spaces, transform leisure into an arena for strengthening identity and social belonging. The results indicated that virtual space, at semi-collective and collective levels, can provide a platform for the formation of "digital modesty" (ḥayā) and the reproduction of moral values. Ultimately, the research concludes that the main issue is not the nature of technology itself, but rather the lack of safe and meaningful leisure spaces for adolescent girls. By integrating the approaches of social sociology, Islamic feminism, and the ethics of technology, this study offers a new framework for understanding leisure as a moral and creative process.

کلیدواژه‌ها English

Euphrates times
teenage girls
individualism
collectivism
semi-collective population
##امان الهی، زهرا؛ کاکاوندی چقاسفید، مریم؛ حسینی، فاطمه زهرا (1404). مطالعه سبک الگوهای ارتباطی خانواده و نحوه هویت‌یابی نوجوانان در خانواده، نشریه بررسی مسائل اجتماعی ایران، 16(1)، 117-134.##
##باطنی نوش‌آبادی، ریحانه؛ زارعان، منصوره؛ محسنی، مریم (1404). پدیدارشناسی هویت پذیری دختران نوجوان در ارتباط با حضور در فضای مجازی، نشریه مطالعات اجتماعی- روان‌شناختی زنان، 23(1)، 165-133.##
##برگر، کاتلین (۱۳۹۸). روان‌شناسی رشد کودکان و نوجوانان. مترجم: اسماعیل سعدی‌پور. تهران: نشر دوران.##
##تقدیسی، محمد حسین؛ نوری سیستانی، ملیحه؛ مرقاتی خوئی، عفت‌السادات؛ حسینی، فاطمه؛ اصغرنژاد، فرید (1390). بررسی تأثیر رویکرد گروه همسالان بر آگاهی و عملکرد دختران نوجوان پیرامون سلامت روان. طلوع بهداشت. 10 (3 و 3-4) :92-105##
##توده رنجبر، حسن؛ عراقی، فاطمه (1397). بررسی آسیب رسانه های نوین و شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روانی جوانان، نشریه مطالعات علوم اسلامی انسانی، 4(16) 35-28##.
##جهانشاهی، محدثه؛ احمدی، خدابخش (1397) بررسی اثربخشی آموزش حیا بر کاهش اعتیاد به اینترنت و رفتار‌های پرخطر در دختران نوجوان، مجله روان‌شناسی فرهنگی،2(1)،1-14.## 
##حسینی زارع، سیده محبوبه؛ تاجور، مریم؛ عبدی، کیانوش؛ اصفهانی، پروانه؛ گراوند، بابک؛ پوررضا، ابوالقاسم (1399). گذران اوقات فراغت و ارتباط آن با سلامت روان سالمندان شهر تهران در سال ۱۳۹۷. سالمند: مجله سالمندی ایران. ۱۵ (۳).##
##حمزه‌لو، زهره؛ نصیریان آذر بناب، صفر؛ قلی‌پور، مهدی (1404). درک مهدویت در نسل دیجیتال با تحلیل نگرش‌ها: بررسی موردی عوامل مؤثر بر باور‌های مهدوی نوجوانان، فصلنامه انتظار موعود،  25(89)،172-139.##
 ##زارع، فهیمه؛ کرمی، محمد تقی (1404) تجربه زیسته دختران دهه هشتادی از حضور در شبکه‌های اجتماعی مجازی، نشریه مطالعات رسانه های نوین، 11(41) 40-1.##
##سامی، ابراهیم؛ اسدی، احمد؛ قهرمانی، فاطمه (1404). تحلیلی بر نحوۀ گذران اوقات فراغت نوجوانان و جوانان و عوامل مؤثر بر آن در بافت‌های شهری اردبیل. فضای شهری و حیات اجتماعی، 4(12).##
##سروش، مریم؛ ایمان، محمدتقی؛ رستگار، یاسر؛  فرودستان، محسن (1396). مقایسه الگوهای فراغت فردی، خانوادگی و دوستانه نوجوانان و میانسالان شهر اصفهان و بررسی نقش هویت جنسیتی، دینداری و مؤلفه های آن در این الگوها، فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 37(18)،100-67## 
##شفیعی، صابر؛ رومشکانیان، امین (1399) بررسی مهارت‌های ارتباطی دانش‌آموزان، مجله پژوهش های معاصر در علوم و تحقیقات،  14(2)، 52-45.##
##عاشوری، محمد؛ یزدانی‌پور، معصومه (1397). بررسی تأثیر آموزش بازی‌درمانی گروهی با رویکرد شناختی رفتاری بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی. مجله توانبخشی. ۱۹ (۳) :۲۶۲-۲۷۵## 
##عطارزاده، مجتبی (1401). اختلال فضای مجازی در فرایند هویت‌بخشی خانواده ایرانی، مطالعات فقه و حقوق رسانه، (بهار و تابستان1401)، 7-49##
##کفاشی، مجید؛ پیرجلیلی، زهرا (1396). گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی (شهر تهران سال1394)، نشریه زن و جامعه، 7(4)، 124-105.## 
##گلابی، فاطمه (1392). گونه‌های فراغت و تأثیر آن بر سلامت اجتماعی جوانان. جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، 2(2)، 121-169##
##ناصری، سودابه؛ طوسی، داود؛ زاهد بابلان، عادل؛ اکبری، تقی  (1401). بررسی روابط ساختاری سلامت روان براساس اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی با میانجی‌گری سبک‌های نظارتی والدین در دانش‌آموزان مقطع متوسطه. فصل‌نامه پژوهش‌های کاربردی روان‌شناختی، 13(2)، 365-380##

  • تاریخ دریافت 07 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 27 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1405