راهبرد اجتماعی فرهنگی

راهبرد اجتماعی فرهنگی

حکمرانی جمعیت در ایران: مرور نظاممند موانع ساختاری و راهکارهای اصلاحی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی ارشد مطالعات زنان(گرایش زن و خانواده)، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ایران
2 دانشیار جمعیت شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ایران
10.22034/scs.2026.583759.1808
چکیده
پژوهش حاضر با هدف شناسایی و طبقه‌بندی نظام‌مند موانع ساختاری سیاست‌های جمعیتی در ایران و ارائه راهکار‌های اصلاحی برای رفع این موانع انجام شده است. این مطالعه کیفی با رویکرد مرور نظام‌مند و سنتز تماتیک انجام شد و جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داده داخلی شامل نورمگز، مگیران، SID، سیویلیکا و پایگاه جامع علوم انسانی با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط با فرزندآوری و سیاست‌های جمعیتی صورت گرفت. از میان ۴۰ مقاله شناسایی‌شده در بازۀ زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، پس از غربالگری و ارزیابی کیفیت با ابزار MMAT، ۲۵ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد موانع ساختاری سیاست‌های جمعیتی در چهار لایه اصلی «ضعف نظام سیاست‌گذاری»، «ضعف نظارت و اجرا»، «ناکارآمدی محتوایی» و «شکاف حمایتی» طبقه‌بندی می‌شوند. در سطح خرد نیز عوامل اقتصادی-شغلی (ناامنی شغلی، فشار مالی، مشکلات مسکن) و اجتماعی-فرهنگی (تغییر سبک زندگی، فردگرایی، تضعیف نقش مادری) به‌عنوان مهم‌ترین موانع کاهش تمایل به فرزندآوری شناسایی شدند. راهکار‌های اصلاحی در سه حوزه «بازآرایی ساختار اقتصادی و بازار کار»، «بازطراحی خدمات حمایتی و رفاهی» و «مهندسی مجدد نظام تقنین» ارائه شدند. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که موفقیت سیاست‌های جمعیتی در ایران مستلزم گذار از سیاست‌گذاری صرفاً کمّی به حکمرانی ساختاری خانواده‌محور و اصلاح هم‌زمان نهادها، قوانین و بسترهای اقتصادی-فرهنگی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Population Governance in Iran: A Systematic Review of Structural Barriers and Policy Reforms

نویسندگان English

Elham Khodkarqomi 1
Hajieh Bibi Razeghi Nasrabad 2
1 M.A. Student in Women's Studies (Women and Family subfield), Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Iran
2 Associate Professor of Demography, Faculty of Social Science, University of Tehran, Iran
چکیده English

This study aims to systematically identify and classify the structural barriers to population policies in Iran and to propose evidence-based corrective mechanisms for addressing these obstacles. Employing a qualitative systematic review with thematic synthesis, the research involved a comprehensive search of Persian-language academic databases—including Noormags, Magiran, SID, Civilica, and Ensani—using keywords related to fertility and population policies. From an initial pool of 40 articles published between 2011 and 2025, 25 were selected for final analysis following screening and quality appraisal using the Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT). Data were analyzed through open, axial, and selective coding within a qualitative content analysis framework. The findings reveal that structural barriers are organized across four principal dimensions: weaknesses in the policy formulation system, deficiencies in monitoring and implementation mechanisms, substantive and content-related inadequacies, and a pronounced support gap. At the micro level, economic and occupational factors—including job insecurity, financial strain, and housing affordability—alongside socio-cultural determinants such as lifestyle transformations, rising individualism, and the erosion of maternal roles, emerged as the most salient impediments to fertility intentions. Corrective strategies are proposed across three interconnected domains: restructuring the labor market and economic frameworks, redesigning support and welfare services, and fundamentally reforming the legislative and policy architecture. The study concludes that the effectiveness of population policies in Iran hinges upon a paradigmatic shift from merely quantitative policy design toward a structurally grounded, family-centered governance approach, requiring simultaneous institutional, legal, and socio-economic recalibration.

کلیدواژه‌ها English

Population Policies
Childbearing
Structural Barriers
Youth Population Law
Governance
ابراهیمی، مهدی؛ آذرنیا، فهیمه (۱۴۰۳). عوامل سوق‌دهنده و بازدارنده فرزندآوری (زوجین جوان شرکت‌کننده در طرح باهم). مقاله ارائه‌شده در اولین همایش ملی روابط سالم و روان‌شناسی مثبت‌نگر. بازیابی‌شده از آرشیو پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.
ارحامی، آسیه (۱۴۰۱). رصد رفتار‌ها و نگرش‌های ایرانیان در موضوع فرزندآوری، (شماره مسلسل ۱۸۳۱۶). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، معاونت پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی.
ارحامی، آسیه (۱۴۰۱). رصد رفتار‌ها و نگرش‌های ایرانیان در موضوع فرزندآوری، (شماره مسلسل ۱۸۳۱۶). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، معاونت پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی.
پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (۱۳۹۳). بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی [نسخه الکترونیکی]
ثمنی، لیلا؛ شهریاری، معصومه (۱۳۹۹). ارزیابی رویکرد قوانین و اسناد بالادستی به بُعد کیفی افزایش جمعیت. دوفصلنامه مطالعات جمعیتی، ۶ (۲).
حسنی سعدی، زهره؛ صادقی، رسول (۱۴۰۳). ارزیابی حین اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با استفاده از رهیافت ممیزی اجتماعی (136۸ تا 1396). فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی، 10 (1).۷۷-9
خان محمدی، هادی؛ اصلی پور، حسین؛ یغمائیان، معصومه؛ عسکری باقرآبادی، محبوبه (۱۴۰۳). شناسایی عوامل مؤثر بر اجرای سیاست‌های کلی خانواده در ایران. فصلنامه فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 19(66)، 133-156
خرمدل، کاظم؛ محمدی مهر، شهید؛ ظفرخواه، زهرا (۱۴۰۴). بررسی رویکرد‌های جهانی برای معکوس کردن کاهش نرخ زاد و ولد و تأخیر ازدواج در نسل جدید. فصلنامه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان، ۷ (۱).
خوجه، زلیخا؛ شفیعی، سید ابوالحسن؛ خزایی‌پول، مریم؛ عبدالهی، فاطمه (۱۴۰۲). بررسی عوامل مؤثر بر فرزندآوری: یک مطالعه مروری. مجله دانشکده علوم پزشکی مازندران، ۳۳ (۱۸۸).
 
دانایی فرد، حسن؛ ثقفی، عمادالدین؛ مشبکی، اصغر (1400). اجرای خطِ‌مشی عمومی: بررسی نقش عقلانیت در مرحله تدوین خطِ‌مشی. پژوهش‌های مدیریت در ایران 14(4).
رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی؛ عسکری ندوشن، عباس؛ تنها، فاطمه (۱۴۰4). راهکار‌های ساختاری رفع موانع فرزندآوری: تحلیل دیدگاه زنان شاغل در سازمان تأمین اجتماعی. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱۲ (۴).
رحمتی، مهدی؛ جلیلیان، محمد (۱۴۰۴). تحلیل مضمون بیانات مقام معظم رهبری درخصوص جوانی جمعیت. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی ارتش، 4(12).
رحیمی، علی؛ رازقی نصرآبادی، حجیه‌بی‌بی (۱398). تحولات و چالش‌های ساختاری و کارکردی نهاد خانواده در ایران: یک مرور نظام‌مند. فصلنامه جمعیت، ۲۶ (۴).
رمضان‌خانی، علی؛ پودینه، فاطمه زهرا (۱۴۰۲). بررسی عوامل مرتبط با تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری پس از تصویب قانون جوانی جمعیت: مطالعه مرور نظام‌مند. نشریه بهداشت رزم دفاع مقدس و مقاومت، ۴ (۲).
رهنما، آمنه، روزبه؛ نسیبه، سلیمی اصل؛ علی، کاظمی گراشی؛ زهره کاظمی، عباس‌زاده، مهشید؛ دبیری، فاطمه (۱۴۰۱). عوامل مرتبط با فرزندآوری در ایران: یک مطالعه مروری سیستماتیک. مجله سلامت باروری مادر و کودک، 9(1).
ریندفوس، رونالد؛ کیم چو، مینجا (2016). باروری پایین، نهادها و سیاست‌ها: تفاوت‌ها در میان کشورهای صنعتی ترجمه حجیه بی‌بی رازقی نصرآباد (1400)، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور.
سوبوتکا، توماس؛ ماتیساک آنا، برزوزوسکا زوزانا (1399). پاسخ‌های سیاستی به باروری پایین، (ترجمه رسول صادقی و میلاد بیگی)، تهران: مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور،
شمس‌قهفرخی، فریده؛ عباس عسکری ندوشن؛ حسن عینی‌زیناب؛ علی روحانی؛ محمدجلال عباسی‌شوازی. (۱۴۰۰). چالش‌های اجرای سیاست‌های تشویقی فرزندآوری: مطالعه‌ای کیفی در شهر اصفهان. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، ۱۶ (۳۲).
عبداللهی، عادل؛ رحیمی، علی (۱۳۹۶). برساخت اجتماعی سیاست‌های افزایش فرزندآوری و موانع پیش‌رو: مطالعه موردی کاربران اینترنتی. فصلنامه علمی-پژوهشی زنان و خانواده، دوره ۷، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۶.
عبدالهی، عادل؛ رحیمی، علی. (۱۳۹۵). برساخت اجتماعی سیاست‌های افزایش فرزندآوری و موانع پیش‌رو: مطالعه موردی کاربران اینترنتی. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، ۲۰ (۷۷).
عراقیان و همکاران (۱۴۰۳). تبیین عوامل مؤثر بر فرزندآوری در ایران: یک مطالعه متاسنتز. مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ۳۵ (۲).
غمامی، محمدمهدی؛ مهاجری، مریم؛ جاوید، محمدجواد؛ حکمتی‌نیا، محمود. (۱۳۹۸). آسیب‌شناسی سیاست‌های تقنینی جمعیتی جمهوری اسلامی ایران و ارائه شاخص‌های مطلوب. مطالعات راهبردی زنان، دوره ۲۱، شماره ۸۵، زمستان ۱۳۹۸.
قانون برنامه پنج‌ساله اول تا هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران. (سال‌های مختلف). روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
قانون تسهیل ازدواج جوانان (۱۳۸۴). روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
قانون مدیریت خدمات کشوری. (۱۳۸۶). پایگاه قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.
گرمابی، زهرا؛ مصطفی لو، فاطمه؛ و سیستانی قلعه سرخی، زینب (1402). نظریه‌های مرتبط با جمعیت‌شناسی.
گروه فقه راهبردی حوزه علمیه مشکات (1401). سند تحولی پیشنهادی به دولت در حوزه جمعیت و فرزندآوری. معاونت پژوهش و عملیات مؤسسه آموزش عالی حوزوی مشکات.
میرحسینی، زهرا؛ خلیلی، مریم (۱۴۰۴). درک و تصور زنان از تأثیر سیاست‌های تشویقی بر امر فرزندآوری: یک مطالعه کیفی. فصلنامه علمی پژوهش‌نامه مددکاری اجتماعی. دوره یازدهم، شماره ۲۰ تابستان ۱۴۰۳.
 میرحسینی، زهرا؛ مجتهدی نرگس (۱۴۰۴) روایت زنان از موانع و چالش‌های فرزندآوری مجدد. زن در توسعه و سیاست، (۲۳) ۳.
نصرتی، اسرا؛ تیموری، پروانه؛ فلاحی، آرزو (۱۴۰۳). تبیین عوامل مؤثر در فرزندآوری زوجین براساس الگوی بازاریابی اجتماعی. مجله سلامت و بهداشت. 15(4).
نظری مقدم، جواد (1403)، بررسی مسائل و چالش‌های اجرایی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در ایران (مطالعه موردی استان گیلان).
نوده فراهانی، اسماعیل؛ مقامی، عباس؛ کاظمی تکلیمی، مهدیه (۱۳۹۲). ویژگی‌های سیاست‌گذاری مطلوب جمعیت در ایران. معرفت، ۲۲ (۱۸۹).
نوروزی، لیلا؛ سعادتمند، نرجس (1402). اقدامات حمایتی دولت از فرزندآوری با اتکا به مؤلفه‌های اقتصادی و اجتماعی. کنفرانس بین‌المللی سلامت، علوم تربیتی و روان‌شناسی.

  • تاریخ دریافت 08 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 28 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 29 شهریور 1405